استانا قالاسىنداعى كاسىپكەرلەردى قولداۋ ورتالىعىندا وتكەن كورمەدە الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنان كەلگەن جەكە كاسىپكەر بوتاگوز شىڭعىسوۆانىڭ قاق كەپتىرۋ قۇرىلعىسى كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. ونىڭ ويلاپ تاپقان دۇنيەسى سونشالىقتى قاراپايىم ەكەن ءارى ونى ءبىز كۇندەلىكتى تۇرمىستا كورىپ كەلەمىز. ءبىر اتتەگەن-ايى, وسى ءبىر قۇرىلعىعا ءجىتى كوڭىل ءبولىپ, بايىبىنا بارا بەرمەيدى ەكەنبىز. بۇل – كادىمگى باۋ-باقشا ونىمدەرىن تابيعي جولمەن كەپتىرۋ قۇرىلعىسى.
جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستەردى كۇن ساۋلەسى ارقىلى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدا كەپتىرۋ – ەڭ ءتيىمدى جوبا ءتۇرى بولىپ تابىلادى. كۇن ساۋلەسىنە كەپتىرىلگەن ءونىم, ەڭ الدىمەن, ءوزىنىڭ تابيعي قالپىن ساقتايدى. سوندىقتان دا بۇل قاۋىپسىز, ءارى وتە پايدالى. جەمىستى كەپتىرۋ بارىسىندا ەشقانداي حيميالىق قوسپالار قوسىلمايدى. بۇل ورايدا, كەپتىرۋ قۇرىلعىسىنداعى جەلدىڭ باعىتى مەن كۇننىڭ قاۋىپسىز ساۋلەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ بارىسىندا باقشا ونىمدەرىنىڭ بويىنداعى دارۋمەندەر تولىقتاي ساقتالادى ءارى ۇزاق مەرزىمگە بۇزىلماۋ قابىلەتىنە يە بولاتىندىعىن ايتادى بوتاگوز حانىم. ونىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, بۇل جوبا اۋىلداعى قىز-كەلىنشەكتەر قاۋىمى ءۇشىن قوسىمشا تابىس كوزى دە بولا الاتىن كورىنەدى. مىسالى, اۋلاسىندا كىشىگىرىم جەرى بار ءاربىر اۋىل تۇرعىنى وسى كەپتىرۋ قۇرىلعىسىنىڭ ءبىر داناسىن ورناتىپ السا, ەڭ الدىمەن ءوز وتباسىن تابيعي دارۋمەندەرمەن جىل بويى قامتاماسىز ەتە الادى. ەكىنشىدەن, جۇمىسسىز بولعان جاعدايدا قاراپ وتىرماي وسى ىسپەن اينالىسىپ, وزدەرىنەن ارتىلعانىن ساتىپ, پايدا تابۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ال ەگەر قىزمەت اياسىن كەڭەيتسە, بۇل ءوزى تۇنىپ تۇرعان تازا بيزنەس. ءارى بالالاردى ەڭبەككە باۋلۋدىڭ دا بىردەن-ءبىر ءتيىمدى ءتاسىلى. سودان كەيىنگى تاعى ءبىر ماسەلە – وتباسىن اسىراپ, بالالارىن جەتىلدىرۋ قامىمەن قىز-كەلىنشەكتەرىمىز كوشە كەزىپ, قالا ارالاپ كەتپەيدى. سەبەبى, قازىرگى كەزدە ارنايى ءبىلىمى جوق اۋىل ايەلدەرىنىڭ ۇلكەن قالالارعا بارىپ, جۇمىس ىستەيمىن دەپ وتباسى, وشاق قاسىنان جىراقتاپ جاتقان وقيعالار از ەمەس. بۇل ءوز كەزەگىندە شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا سەپ بولىپ تا جاتادى.
«مىنە, ءبىزدىڭ يدەيامىز اۋىل ايەلدەرىن شاعىن كاسىپكە ۇيرەتۋ ارقىلى, وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ ارتۋىنا تامشىداي بولسا دا ۇلەس قوسۋ. بۇل ويىمىز ىسكە اسا باستاعانداي. جالپى, ءوزىمىز الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا تۇراتىندىقتان, ول جاقتا الما ءونىمى جەتىپ, ارتىلادى. تەك سول بۇيىرعان ريزىعىمىزدى يگەرە الماي جاتقانىمىز وتە-موتە وكىنىشتى, – دەيدى بوتاگوز شىڭعىسوۆا.
ال ەندى كەپتىرۋ قۇرىلعىسىنىڭ جاسالۋ رەتىنە كەلەر بولساق, اسا قاتتى نەمەسە قالىڭ ەمەس مەتالدان قاڭقاسىن قۇراپ, كۇننىڭ ۋلتراكۇلگىن جانە وزگە دە زياندى ساۋلەلەرىن وتكىزبەيتىن كۇمىسكۇلگىندى فولگا قوسپاسى بار پلاستيكالىق قالقانشا كۇنقاعاردى تىك تۇرعىزىلعان باعاناعا سۇيىرلەپ تىرەپ قويادى دا, ونىڭ استىنا اراسىنان جەل وتكىزۋگە قابىلەتتى تور ورناتىلادى. مىنە, وسى توردىڭ بەتىنە كەز كەلگەن جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس سىندى باقشا ونىمدەرىنىڭ بارلىعىن دا بىركەلكى ەتىپ جايىپ, تاۋلىك ىشىندە كەپتىرىپ الۋعا بولادى. كەپتىرىلگەن قاقتى تالاپقا ساي ساقتاي السا, ونى بىرنەشە جىلداردان كەيىن دە كادەگە جاراتۋعا ابدەن بولادى. باقشا ونىمدەرىنەن قىزىلشا, سارىمساق, ورىك, الما, شيە, اسكوك, قىزاناق, قيار جانە بۇرىشتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كادەگە وسىلايشا جاراتۋعا بولادى.
بۇلاردىڭ كەز كەلگەنىن كەپتىرۋ پروتسەسىنەن وتكىزسە, جىل ون ەكى اي بويى باۋ-باقشا ونىمدەرىنە دەگەن تاپشىلىقتان ارىلىپ, ەڭ باستىسى بۇلار تابيعي جولمەن كەپتىرىلگەن اق-ادال ءوز ونىمىمىزگە اينالاتىندىعىن ايتادى بوتاگوز. ول ارنايى لابوراتوريالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ارقىلى وزبەكستان مەن يران, قىتاي سىندى شەت مەملەكەتتەردەن تاسىمالدانىپ, نارىقتا ساۋدالانىپ جاتقان قۇرعاق جەمىستەردىڭ ءاربىرىن مۇقييات تەكسەرگەن كەزدە, ولاردىڭ حيميالىق قوسپالار ارقىلى وڭدەلگەنىن بىلگەن. سونىمەن قاتار, تاۋاردىڭ سىرتقى كورىنىسىنىڭ كوز تارتارلىقتاي بولۋى ءۇشىن, ونى قالىپتى نورمادان ارتىق كۇكىرت قىشقىلىنىڭ ۋلى تۇتىنىمەن وڭدەيدى ەكەن. قازىر بازاردا ساتىلىپ جاتقان كەپتىرىلگەن جەمىس-جيدەكتەردىڭ بارلىعى دەرلىك وسىنداي وڭدەۋدەن وتكىزىلگەن ونىمدەر. سونى جەۋ ارقىلى سوڭعى جىلدارى ءتۇرلى قىشىما تۇرلەرى مەن اللەرگيا سىندى سىرقاتتار كەڭ ەتەك الا باستادى. ال بالا كۇنىمىزدە اۋىلدا ورىك, المالاردى تۋراپ نەمەسە سول قالپىندا اشىق اسپان اياسىندا, ياكي شاتىر ۇستىنە جايىپ كۇننىڭ كوزىنە كەپتىرەتىن ەدىك. ول كەزدە كۇن ەنەرگياسى جەمىسكە ەش كەدەرگىسىز تىكە باعىتتالعان سوڭ, ءونىم بويىنداعى كەيبىر اعزاعا پايدالى ەلەمەنتتەرىنەن ايىرىلىپ, ءتىپتى, كۇيىپ, قارايىپ كەتەتىن. «مىنە, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن ءبىز قاق كەپتىرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياعا جاتاتىن جاڭاشا قۇرىلعىسىن ويلاپ تاپتىق. بۇل زاڭدى تۇردە پاتەنتتەلىپ, قازاقستاندا عانا جاسالعان قۇرىلعى», دەيدى قۇرىلعى اۆتورى.
الايدا, امال نەشىك: ونىڭ قۇرىلعىسىن كورگەن جاپوندار ونى جەتىلدىرىپ, جاڭاشا تۇردە ىسكە اسىرۋ ۇستىندە ەكەن. «ياعني, استىنا اينالمالى دوڭگەلەك ورناتۋ ارقىلى كۇنقاعار جاعى كۇن ساۋلەسىنىڭ باعىتىنا قاراي ىلەسىپ بۇرىلاتىن ەتىپ جاساۋدا» دەيدى ونەرتاپقىش. ويتكەنى, وتاندىق قۇرىلعىنىڭ جۇمىس ىستەۋ پروتسەسى قاراپايىم جانە وتە پايدالى دا ءتيىمدى. اۋا رايىنىڭ 25 گرادۋس ىستىعىندا كۇن ساۋلەسىن زياندى ەلەمەنتتەردەن اجىراتۋ ارقىلى تابيعي جولمەن قىزدىرىلعاندا, كەپتىرۋ قۇرىلعىسىنىڭ ىشىندەگى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ شارىقتاۋ شەگى 90º گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. مىنە, اسقان دالدىكپەن انىقتالعان وسى نۇكتەگە ورناتىلعان تورعا قويىلعان جەمىس بىرنەشە ساعات ىشىندە تابيعي ىستىقپەن كەپتىرىلەدى. بۇل اقيقاتىندا زيانسىز جانە ءونىمنىڭ نەگىزگى قۇرامى مەن ءتۇرى وزگەرىسسىز قالپىندا قالادى. مىسالى, ءسابىزدى تاڭعى سەگىزدە كەپتىرۋ تورىنا تۋراپ سالساڭىز ءبىر تاۋلىك ىشىندە كەپتىرىلگەن دايىن ونىمگە اينالادى. ال جەرگە جايىپ كەپتىرۋ جەتى كۇن ۋاقىتىڭىزدى الادى. بۇل جەردە اڭگىمە جىلدامدىق پەن ىڭعايلىلىققا دا نەگىزدەلگەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سول كەپكەن قۇرعاق ءسابىزدى بەتكى قاباتى پلەنكا, ال استىڭعى قاباتى فولگا-پلەنكالى قاپتاما پاكەتتەرگە سالىپ «قازاقستاندا جاسالعان» ماركاسىمەن ساۋداعا شىعارسا دا بولادى. سوندا كەپكەن قاقتىڭ فولگا-پاكەتكە سالىنعان 400 گرامى اۋىلدا 700 تەڭگە تۇرسا, استانادا ول 1000 تەڭگەگە ساۋدالانادى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
جۋرناليست.